czwartek, 18 maj 2017 18:09

Irena Anders - legenda ukraińsko-polskiej estrady

12 maja Irena Andres z domu Jarosewycz (pseud. art. Renata Bogdańska) skończyłby 100 lat.

IRENA ANDERS – po 2000 roku

Nazwisko tej kobiety nie tylko dla szerokiego ludzkiego ogółu, ale nawet dla profesjonalnych muzyków przez długie lata pozostawało nieznane, ponieważ radzieckie władze na długo wykreśliły je z ukraińskiej historii.

Ta utalentowana kobieta urodziła się, studiowała i rozwijała twórczo w najtrudniejszych dla Ukrainy czasach, gdy niszczono wszystko, co rodzime. Urodziła się w świadomej patriotycznej ukraińskiej rodzinie (ojciec był greckokatolickim duchownym i kapelanem Ukraińskich Strzelców Siczowych na Podkarpaciu w latach I wojny światowej, a matka pochodziła ze słynnego, muzyczno-duchownego rodu Nyżankiwskich).

irena yarosevych 1930 ti roky

IRENA JAROSEWYCZ – lata 30.

Irena zdobyła we Lwowie dobre wykształcenie. Artystyczna ścieżka Ireny Jarosewycz jest nierozerwalnie związana z Bohdanem Wesołowskim. Łączyła ich pierwsza młodzieńcza miłość, była dla niego Muzą (dzięki temu rodziły się najlepsze ukraińskie piosenki lat 30.). Upamiętniając Wesołowskiego, Irena przybrała pseudonim Renata Bogdańska (związany z niezapomnianym na całe życie imieniem i piosenkami). Nie było jednak sądzone, by się pobrali – na wiele lat rozdzieliła ich II wojna światowa.

Irena nigdy i nigdzie nie ukrywała, że jest Ukrainką, ale małżeństwo z wybitnym polskim działaczem i wieloletni pobyt w obozie polskiej emigracji wojskowej, co zbiegło się w czasie ze szczytem zaostrzenia ukraińsko-polskich konfliktów etnicznych, charakterystycznych dla pierwszej połowy XX wieku, zawęziły kręg jej rozmów z Ukraińcami, który zaczął odradzać się dopiero pod koniec jej życia.

Na rok przed śmiercią Bohdana Wesołowskiego w 1970 r. w Londynie Renata Bogdańska brała czynny udział w nagraniu jego płyty „Marzenie”, na której znalazły się dzieła, narodzone dzięki ich miłości. Piosenkarka miała 93 lata, jednak ukraińska piosenka i ukraińskość były dla niej wieczną tęsknotą, gdy znajdowała się z dala od Ojczyzny...

IRENA UCZYŁA SIĘ W JEDNEJ KLASIE FORTEPIANOWEJ Z ROMANEM SZUCHEWYCZEM

Przed rozpadem Austro-Węgier i proklamowaniem Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, w czerwcu 1918 roku, rodzina Jarosewyczów wróciła na Podkarpacie, gdzie ojciec Mykoła był kapelanem Ukraińskich Strzelców Siczowych w Kołomyi, a następnie ponownie proboszczem w wioskach Sapohowo i Bryniów w pobliżu Halicza.

W 1926 roku Jarosewyczowie przenieśli się do Lwowa, gdzie ojciec Mykoła dostał pracę w cerkwi, należącej do pewnego lwowskiego szpitala psychologiczno-neurologicznego. Zwinna i wesoła Iryna należała do Płasta, a jej brat Anatol przyjaźnił się ze Stepanem Banderą i Romanem Szuchewyczem, był w jednostce „Czornomorci”. Pod koniec 1920 przeniósł się do Pragi, będącej wówczas centrum ukraińskiego życia politycznego.

Jarosewyczowie dorastali w rodzinie, w której rozwijały się artystyczne tradycje i zwyczaje.

We Lwowskim Wyższym Instytucie Muzycznym im. Mykoły Łysenki Irena z ogromnym sukcesem uczyła się najpierw w klasie fortepianowej swego kuzyna Nestora Nyżankowskiego (1893-1940), świetnego kompozytora i pianisty z wiedeńskim i praskim wykształceniem, a potem w klasach wokalnych wybitnej ukraińskiej śpiewaczki operowej, w przeszłości primadonny charkowskiej opery Mariji Sokił, a także u Lidiji Ułuchanowej, również przedstawicielki wschodnioukraińskiej szkoły wokalnej.

Warto powiedzieć, że kolegą z roku Ireny w klasie fortepianowej był przyszły dowódca UPA Roman Szuchewycz.

W latach akademickich Irena Jarosewycz śpiewała pieśni ludowe, romanse, arie operowe. Brała również udział w inscenizacjach fragmentów oper „Faust” Charlesa Gounoda (Małgorzata), „Jewgienin Oniegin” P. Czajkowskiego (Tetiana), oper dziecięcych C. Cui i K. Stecenki (główne role). Powierzano jej odpowiedzialne występy na otwartych koncertach akademickich, w tym podczas święta poświęconego pamięci kompozytora Jarosława Łopatynskiego. Natomiast w kurorcie w miejscowości Czercze wystąpiła nawet na jednym koncercie z gwiazdą ukraińskiej sztuki dramatycznej — aktorką Łesią Krywycką.

DWIE GWIAZDY — WESOŁOWSKI I BOGDAŃSKA

W ostatnich latach nauki w instytucie, Jarosewycz po raz pierwszy sprawdziła się w estradowym gatunku jako solistka orkiestry jazzowej Łeonida Jabłońskiego (Jabcia), której uczestnikami byli między innymi Anatolij Kos (w przyszłości kompozytor Anatolij Kos-Anatolski) i Bohdan Wesołowski (1915-1971). Irena śpiewała ich pieśni. Obecnie trudno powiedzieć, jaka część twórczości Bohdana była dedykacją dla Ireny. Przynajmniej ten okres był dla obu chyba najszczęśliwszym w ich twórczym życiu.

W drugiej połowie 1930 roku na Ukrainie Zachodniej świeciły dwie gwiazdy nowego ukraińskiego jazzu i tanga: niezależny kompozytor Bohdan Wesołowski i piosenkarka Irena Jarosewycz. Zakochana dziewczyna śpiewała: „Serce tobą tylko marzy, serce tobą tylko żyje”...

Druga wojna światowa zmusiła ich do pójścia różnymi drogami. Wesołowski wyjechał do Kanady, gdzie kontynuował tworzenie współczesnej ukraińskiej muzyki tanecznej. Irena stała się znana pod scenicznym pseudonimem Renaty Bogdańskiej jako polska piosenkarka i aktorka.

„TEA JAZZ”

„Wychowałam się w Lwowie, w rodzinie, gdzie szanowano i święcie strzeżono tradycji artystycznych. Moja mama świetnie grała na fortepianie, jej rodzony brat był znanym muzykiem. Rzecz jasna nie mogłam nie przejść przez życie bez muzycznego losu. Dlatego uczyłam się sztuki śpiewu i gry na pianinie we Lwowskim Instytucie Muzycznym. Tam właśnie zaczęłam swoje piosenkarskie występy. Zawsze lubiłam i szanowałam sztukę operową i muzykę klasyczną, ale ciągnęło mnie do takiej postaci scenicznej ekspresji, w której pojawiłyby się elementy satyryczne (...) Jednak wybuch wojny zniszczył wszystkie moje plany i oczywiście jak wszystkim, całe życie” , – wspomina Irena.

W 1940 roku została solistką popularnego „Tea Jazzu” (jazzu teatralnego), utworzonego przy obwodowej filharmonii głównie z grona żydowskich muzyków, którzy, ratując się przed nazistami, przybyli do Lwowa z Polski. Zespołem kierował znany polski kompozytor Henryk Wars. „Tea Jazz” oparto na połączeniu muzyki, teatru i operetki, dużą rolę odgrywały tam numery wokalne i elementy spektaklu.

W 1940 roku znani artyści i muzycy masowo uciekali przed niemieckimi okupantami i znaleźli się we Lwowie,  co prawda będącym wówczas siedliskiem bolszewików. Władza radziecka dość pobłażliwie traktowała jednak sztukę i traktowała artystów uciekinierów dość wyrozumiale. Legitymacja artysty ratowała życie. Grupę, do której należała również Jarosewycz, podzielono na cztery zespoły, mające jeździć od Odessy do Syberii, by propagować sztukę. Właśnie podczas tych wystąpień narodził się pseudonim Renata Bogdańska. „Przez jedenaście miesięcy jeździłam z zespołem znanego kompozytora Henryka Warsa. Myślałam wtedy: czy to nie był sposób, by nas wszystkich zniszczyć? W końcu warunki wszędzie były straszne”, – opowiadała Irena Jarosewycz.

W sierpniu 1940 roku „Tea Jazz” udał się w swoją pierwszą, a w marcu 1941 roku — drugą podróż artystyczną po miastach Ukrainy i Związku Radzieckiego. Podczas występów w Kijowie Irena Jarosewycz wyszła za mąż za Gwidona Boruckiego – popularnego w przedwojennej Polsce piosenkarza, a w Moskwie nagrała na płycie winylowej „Tea Jazz” utwór Henryka Warsa w języku polskim, zatytułowany „Pierwszy znak”.

general vladyslav anders ta irena yarosevych anders 0

GENERAŁ WŁADYSŁAW ANDERS I IRENA JAROSEWYCZ–ANDERS

W 1942 roku Irena została członkiem artystycznej jednostki ugrupowania wojskowego generała Władysława Andersa, zorganizowanej w ZSRR z grupy polskich uchodźców i zesłańców (później nazwa formacji brzmiała 2 Korpus w składzie wojsk brytyjskich). Tak narodził się teatr estradowy Polska Parada, gdzie Irena Jarosewycz (Renata Bogdańska) kontynuowała swoją twórczość.

Przeszła przez wszystkie trudności wojskowej drogi armii Andersa: od Tocka i Buzułuka, przez Iran, Irak, Palestynę i Włochy. Zespół wraz z orkiestrą muzyczną pod kierownictwem Henryka Warsa i jego solistka Irena Jarosewycz (Renata Bogdańska) w czasie wojny występowali przed perskim szachinszachem M. R. Pahlawim, w pałacu króla Egiptu Faruka I, a następnie po zwycięskiej bitwie pod Monte Cassino na szczycie góry w pobliżu klasztoru zaśpiewali legendarną piosenkę „Czerwone maki na Monte Cassino zamiast rosy piły polską krew”, szalenie popularną w Polsce. Zagrała tam w dwóch filmach — polskim „Wielka droga” i włoskim „Nieznajomy z San Marino”. W tym ostatnim grała razem Vittoriem de Sicą i Anną Magnani. Warto powiedzieć, że w Monte Cassino Irena występowała ze swoim mężem Gwidonem Boruckim.

Przy okazji, w walkach o Monte Cassino w skład korpusu generała Andersa wchodziło około 5000 Ukraińców – z Wołynia, Polesia, Chełmu, Galicji i innych. Większość zabitych Ukraińców pochowano na monumentalnym polskim cmentarzu. Na ich pochodzenie wskazują ukraińskie nazwiska, miejsce urodzenia lub krzyże.

PIERWSZA DAMA POLSKIEJ DIASPORY

W 1948 roku Irena ponownie wyszła za mąż. Jej partnerem stał się słynny generał i polityk Władysław Anders (1892-1970). Małżonkowie przenieśli się do Wielkiej Brytanii. Urodziła się ich córka Anna Maria.

Irena Jarosewycz zdobyła popularność wśród polskiego środowiska emigracyjnego. Małżeństwo z generałem armii „Wolnej Polski” sprawiło, że stała się symbolem narodowym. W Londynie Irena Anders stała się pierwszą damą polskiej diaspory. Kiedy Polska w końcu zrzuciła komunistyczne jarzmo, Irena zdobyła najwyższe uznanie niepodległego państwa polskiego.

irena yarosevych anders 1960 ti roky

IRENA JAROSEWYCZ-ANDERS, LATA 60.

Artystyczna działalność Ireny trwała w ramach pracy kulturowej polskiego środowiska emigracyjnego, którego muzyczną potęgę reprezentowały nazwiska Henryka Warsa, Feliksa Konarskiego i Mariana Hemara (dwaj ostatni to autorzy piosenki „Czerwone maki...”). Irena wykonywała ich nowe piosenki oraz utwory w stylu retro na koncertach oraz audycjach muzycznych „Radia Wolna Europa” i sił powietrznych (1958-1962). Występowała z koncertami dla polskiej diaspory w Wielkiej Brytanii, Francji i Izraelu. Nagrała około tysiąca piosenek, a około setka z nich ukazała się na płytach.

Irena Jarosewycz (Irena Anders) zmarła 29 listopada w wieku 93 lat po zawale serca. Pogrzeb odbył się w Londynie 8 grudnia, skąd po nabożeństwie trumna z jej ciałem została przewieziona na cmentarz w Mortlake, gdzie poddano je kremacji. 21 maja jej prochy pochowano na włoskim cmentarzu w Monte Cassino obok grobu męża, Władysława Andersa.

POWRÓT NA UKRAINĘ

Obecnie nazwisko Renaty Bogdańskiej i jej twórczość wracają na Ukrainę. Ogromną pracę włożył w to profesor Lwowskiej Akademii Muzycznej im. M. Łysenki, znany specjalista galickiej muzyki retro Ołeksandr Zeliński. Nie mniej ważną pracę przeprowadził Brytyjczyk ukraińskiego pochodzenia, dziennikarz Bohdan Nahajło. Niedawno, po odszukaniu ukraińskojęzycznych nagrań piosenkarki, fragmentów obrazów i nieznanych fotografii, zaprezentował on swój film dokumentalny „Renata Bogdańska”.

Mychajło Masłyj

foto z archiwum Bohdana Nahajło

Źródło: day.kyiv.ua

 

Praca w Polsce