Forum Ekonomiczne banner
sobota, 07 styczeń 2017 22:46

O ukraińskich cechach ekonomicznego pragmatyzmu

W warunkach nieuchronnej i wysokiej szybkości procesów globalizacji tradycyjny podział na liberalno-rynkowy i regulacyjno-administracyjny model gospodarki już nie obowiązuje. W czystej postaci ani jedna z dwóch metod nie działa. Ogólny wzrost gospodarki i dobro jednostki jest możliwe w przypadku synergii narzędzi ekonomicznych. To powinno być istotą współczesnego pragmatyzmu gospodarczego.

Dziś na Ukrainie kryzysowo-depresyjny okres konceptualnej próżni zastępuje zaostrzenie ideologicznych konfrontacji między romantykami-liberałami i pragmatykami-działaczami gospodarczymi na temat dalszych sposobów rozwoju gospodarki narodowej. Osobom starszego pokolenia ta dyskusja może przypomnieć konceptualne bitwy między "fizykami" i "lirykami" podczas odwilży w latach 60-tych XX wieku. Podobieństwo tkwi chociażby w tym, że nawet jeśli w takiej dyskusji sformułowało się zrozumienie przez obie strony życia i swojego w nim miejsca, ich pozycje i tak były pozbawione praktycznego sensu ze względu na idealistyczny maksymalizm. W konceptualnym dyskursie ekonomistów zderzają się również dwa równie uproszczone (mechaniczne) podejścia, z których każde w czystej postaci jest mało produktywne.

Błąd "pragmatyków" polega na tym, że ignorując prawidłowości makroekonomicznej równowagi, są przekonani, że osiągnięcie pozytywnego efektu jest możliwe dzięki określeniu priorytetów gospodarczych poprzez woluntarystyczną decyzję oraz celowego rozwoju poprzez redystrybucję zasobów . Błędem "romantyków" jest to, że absolutyzują skuteczność mechanizmów rynkowych dla osiągnięcia stabilności makroekonomicznej i redystrybucji zasobów, lekceważąc możliwości regulacji procesów ekonomicznych i potrzeb prowadzenia przez państwo polityki strukturalnej. Prawda, jak zawsze, leży pośrodku.

Pragmatyzm świadomości społecznej

Ukraina znalazła się w globalnym dyskursie na temat dalszego modelu rozwoju gospodarczego, który niepokoi dziś cały cywilizowany świat. Rzecz w tym, że pragmatyzm, który w filozoficznym sensie oznacza prymat doświadczenia praktycznego i celowości w postrzeganiu rzeczy i zjawisk, w coraz większym stopniu określa świadomość społeczna. Człowiek coraz częściej jest w stanie samodzielnie zapewnić sobie warunki do życia. Jednocześnie czuje się coraz mniej chroniony przed globalnymi procesami, jakby "odepchnięty" przez nie ze swoimi potrzebami. W konsekwencji zawęża on horyzont indywidualnych zainteresowań i ocen, interesy jednostki zwężają się do zapewnienia własnego lub rodzinnego dobrobytu i bezpieczeństwa.

Reagując na takie "pragmatyczne przesunięcie” świadomości społecznej, politycy obiecują wyborcom przede wszystkim to, co chcą oni od nich usłyszeć. Jak pokazała kampania wyborcza Donalda Trumpa, która zapewniła mu zwycięstwo w wyścigu w wyborach, dzięki poziomowi nowoczesnych technologii informacyjnych stała się już całkiem możliwa nawet "prywatna dostawa" obietnic. Jednak paradoks polega na tym, że w społeczeństwie informacyjnym społeczność sieciowa nadal wpływa na władzę w okresie pomiędzy wyborami. Politykom coraz trudniej jest udawać, że "zapomnieli" o konieczności przekształcania swoich obietnic w realne sprawy.

Głosując przeciwko polityce globalizacji, wyborcy w rzeczywistości głosują przeciwko niezdolności tych polityków do rozwiązywania problemów jakości ich życia. Politycy, biorąc na siebie obowiązek ich rozwiązania, nie będą w stanie w warunkach współczesnej zglobalizowanej gospodarki zrobić tego w sposób autarkiczny. Przecież odcięcie się od wpływu problemów zglobalizowanego świata jest możliwe tylko w indywidualnym postrzeganiu — w prawdziwym życiu zależność od nich nigdy nie znika. Wymownie świadczy o tym katastrofa humanitarna w Syrii, która odbiła się rykoszetem w dobrobyt i bezpieczeństwo nawet zamożnych krajów. Jest oczywiste, że nie można jej rozwiązać, budując "ściany" — fizyczne czy wirtualne. To samo dotyczy innych problemów globalnych: katastrof ekologicznych, zagrożeń terrorystycznych, przeciwdziałania chorobom itp.

Jednocześnie globalnym i indywidualnym jawi się problem rosnącej nierówności między ludźmi w każdym poszczególnym kraju, jak i między krajami. Jeśli się go nie rozwiąże, będzie on rozpalać ognisko napięć i nieufności między obywatelami oraz między państwami. W ubiegłym roku, w przeddzień Światowego Forum Gospodarczego w Davos międzynarodowa organizacja charytatywna Оxfam zajmująca się problemem ubóstwa opublikowała badanie, w którym określono, że połowa bogactwa świata należy do 62 miliarderów. Różnica w poziomie majątków zwiększa się w katastrofalnym tempie. Przykładowo w 2010 r. połowę światowego bogactwa posiadało 388 osób, w 2012 — 159, w 2014 — 80, w 2015 — 62 osoby.

A to znaczy, że należy szukać modelu globalizacji, który, w przeciwieństwie do obecnego, będzie odpowiednio wydajny dla rozwoju gospodarki i dobrobytu jednostek. Zaczęli już o tym mówić nawet apologeci liberalizmu: dyrektor zarządzający Międzynarodowego Funduszu Walutowego Christine Lagarde i szef Europejskiego Banku Centralnego Mario Draghi.

Ta sama strategia nowo wybranego prezydenta USA Donalda Trumpa w zakresie tworzenia nowych miejsc pracy i ożywienia amerykańskiego "pasa rdzy" (regiony przemysłu ciężkiego środkowego zachodu i wschodniego wybrzeża USA, które upadły wraz z początkiem epoki postindustrialnej) wcale nie będzie oznaczać odnowienia "zardzewiałych" protekcjonistycznych modeli pochodzących z połowy ubiegłego wieku, a będzie wymagała przeformułowania udziału USA w globalnej gospodarce. Jeśli będzie trzeba, to i przeformułowania nawet gospodarki światowej.


Pragmatyzm jest równy skuteczności

To właśnie dzięki pragmatycznemu podejściu do standardowych narzędzi w okresie depresji gospodarczej po globalnym kryzysie lat 2008-2009 eksperci MFW uznali za możliwe zastosowanie niekonwencjonalnej polityki pieniężnej, czyli takiej, która zawiera proaktywne komponenty poza ramami tradycyjnych zadań makroekonomicznej stabilizacji. W raporcie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju na temat stanu gospodarki światowej "Global Economic Outlook" ze stycznia 2016 r. podkreślono, że na obecnym etapie w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego ważne jest synchroniczne zastosowanie narzędzi monetarnych i fiskalnych. Przy tym autorzy podkreślają, że gospodarka reaguje na proaktywne narzędzia, jeśli towarzyszą im strukturalne reformy, wśród których priorytetem jest tworzenie miejsc pracy, wspieranie eksportu i rozwój przedsiębiorczości.

Pragmatyzm na pierwszym miejscu stawia skuteczność narzędzi ekonomicznych. Przy nowoczesnych organizacyjnych i produkcyjnych technologiach mało skuteczne są już standardowe metody: taryfowe ograniczenia i preferencje, korzystanie z własności państwowej, manipulowanie oprocentowaniem lub kursem. Państwo powinno realizować strategiczne wpływy na gospodarkę, budując swoją politykę na zasadach, uzupełniających działanie tradycyjnych rynkowych dźwigni. W szczególności, na "poziomej" polityce przemysłowej, przystosowanej do "Industrii 4.0" (głębokiej integracji technologii cyfrowych na wszystkich etapach procesów produkcji i konsumpcji, nastawionej na indywidualnego konsumenta, zorientowanej na budowanie rynków), na "inteligentnej" specjalizacji, a także na sprzyjaniu dystrybucji sieciowych modeli stosunków gospodarczych.

Czołowy ideolog koncepcji "nowego pragmatyzmu" były wicepremier i minister finansów RP, dziś profesor Uniwersytetu Harvarda Grzegorz Kołodko powiedział: "...państwo powinno pozostać aktywne w tworzeniu polityki gospodarczej nie jako właściciel aktywów lub administrator państwowych firm, a jako architekt instytucjonalnego współdziałania, gwarant finansowych podstaw, inwestor w kapitał ludzki, finansista rozwoju infrastruktury i jako kierownik globalnej integracji". Kołodko określa następujące cechy "nowego pragmatyzmu": dostosowanie strategii do zasad zrównoważonego rozwoju, niwelowanie nieuzasadnionych nierówności, połączenie wzrostu gospodarczego ze społecznie sprawiedliwym podziałem dochodów, racjonalność konsumpcji.


Zamiast manipulacji — konkrety

Na Ukrainie konceptualne debaty są przede wszystkim spowodowane nieefektywnością modelu polityki gospodarczej, którą do tej pory realizowano. Niestety, polemiczny hazard często utrudnia poszukiwanie skutecznego narzędzia dla osiągnięcia wyników, których oczekuje społeczeństwo. Zwolennicy liberalnej koncepcji często mylą lub świadomie zastępują pojęcia, aby ułatwić sobie krytykę przeciwników. Jedną z takich sztucznych konstrukcji jest "pragmatyzm-dyryżyzm (fr. dirigisme – ręczne polityczne sterowanie gospodarką – przyp. tłum.) państwowy". "Dyryżyzm państwowy" utożsamiany jest z powstałą w połowie XX wieku. we Francji polityką aktywnej ingerencji państwa w gospodarkę, włączając w to wprowadzenie elementów gospodarki planowej. Nietrudno zrozumieć, że teraz taka koncepcja stała się dobytkiem historii. Tak samo jak błędne połączenie pragmatyzmu z paternalizmem, zakładającym przekładanie na państwo przez obywateli odpowiedzialności za stworzenie odpowiednich warunków życia.

W ostatnim czasie na Ukrainie określenie "pragmatyzm ekonomiczny" również zaczęło być aktywnie wykorzystywane do uzasadnienia pełnego przywrócenia stosunków handlowych z Federacją Rosyjską, co oczywiście, dyskredytuje ideę pragmatyzmu w oczach ukraińskiego społeczeństwa. Często gospodarczy pragmatyzm również jest mylony z osadzaniem się mobilizacyjnego modelu gospodarki, zakładającego osiągnięcie długotrwałego efektu poprzez systemowe centralnie zarządzane działania. Te technokratyczne modele aktywnie omawiane są przez rosyjskich ekspertów i członków rządu. Tymczasem w nowoczesnej zglobalizowanej gospodarce nie robią niczego, a realizowanie ich jest w pewnym stopniu możliwe tylko w warunkach gospodarki państwowo-monopolistycznej z twardym administracyjnym pionem.

W konsekwencji powyższe modele nie mają nic wspólnego z prawdziwym ekonomicznym pragmatyzmem. Główna cecha tego ostatniego polega na tym, że nie absolutyzuje on ekonomicznego zestawu narzędzi, a wybiera optymalny, zapewniający odpowiedni wynik. Dlatego muszą być brane pod uwagę środowisko, w którym ma miejsce dana polityka, podmiot, który ją prowadzi, dostępność zasobów i możliwości oraz pozostała specyfika.
Pragmatyzm często zmusza do pójścia bardziej okrężną drogą, niż ta, którą proponują technokratyczne, ale świadomie nierealistyczne podejścia. Jednak ta długość zostanie zrekompensowana, ponieważ pragmatyzm gwarantuje synergetyczny efekt inkluzywnego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu na podstawie przezwyciężenia kryzysu zaufania w społeczeństwie.

W warunkach ukraińskich realizacja ekonomicznego pragmatyzmu powinna odbywać się poprzez pogłębianie reform instytucjonalnych i dodanie rynkowych narzędzi polityki państwowej , mającej na celu wzrost gospodarczy. Państwo musi poprzez strukturalne posunięcia w sposób zdecydowany tworzyć instytucjonalne przesłanki dla wrażliwości gospodarki na pozytywne sygnały wzrostu gospodarczego. Między innymi zamiast sztucznego "ręcznego" zaznaczenia "priorytetowych branż", utworzyć zdolność gospodarki w trybie "automatycznym" oraz określić i utrzymać te priorytety, które rzeczywiście przyczyniają się do modernizacji i wzmocnienia konkurencyjności. Zazwyczaj takim narzędziem jest funkcjonalne wsparcie działalności eksportowej, inwestycyjnej i innowacyjnej, strukturalizacja systemu finansowego w celu zwiększenia potencjału inwestycyjnego gospodarki, tworzenia miejsc pracy, rozwoju przedsiębiorczości, rozwoju terenów depresyjnych itp.

Przechodząc do konstruktywnego dialogu z przeciwnikami o ustalaniu treści, form i środków do wdrażania tych instytucjonalnych reform na Ukrainie, zwolennicy liberalizmu zrobiliby znacznie więcej aby zapobiec zdyskredytowaniu neoliberalnego modelu. To znaczy, że przyczyniliby się do zmniejszenia ryzyka realizacji wyraźnie przegrywających "eksperymentów" w zakresie odrodzenia kapitalizmu przemysłowego, paternalizmu, protekcjonizmu i innych "duchów" epoki przemysłowej. Przecież dziś, kiedy w świecie zachodnim w neoliberalizm jako jedyny skuteczny model wątpią już nawet jego najbardziej gorliwi obrońcy, podobne ryzyko wzrasta.


Jarosław Żałyło, ZN.UA

 

Praca w Polsce

 

 

linia102.pl promo